Seýrek ýerleriň ulanylyşyna giriş
Seýrek ýer elementleri önümiň öndürijiligini ýokarlandyrmak, önümiň dürlüligini ýokarlandyrmak, önümçiligiň netijeliligini ýokarlandyrmak üçin çalşyp bolmajak ajaýyp magnit, optiki we elektrik aýratynlyklary bilen "senagat witaminleri" diýlip atlandyrylýar. Seýrek topraklaryň uly roly sebäpli ownukdan peýdalanmak önümiň gurluşyny gowulandyrmak, ylmy we tehnologiki mazmuny gowulandyrmak, pudakda tehnologiki ösüşi ösdürmek üçin möhüm elemente öwrüldi, metallurgiýa, harby, nebithimiýa, aýna keramika, oba hojalygy we täze materiallar we beýleki ugurlarda giňden ulanyldy.
Metallurgiýa pudagy
Seýrek toprak ogullary we monah aýallary 30 ýyldan gowrak wagt bäri metallurgiýa pudagynda ulanylýar we has ösen tehnologiýany we tehnologiýany emele getirdi, polatdan, reňkli metallardan seýrek topraklar, uly sebit, giň geljegi bar. Polata goşulan seýrek ýer metallary ýa-da ftorid, silikat arassalamak, kükürtlendirmek, orta we pes eriş nokady zyýanly hapalar roluny oýnap biler we poladyň gaýtadan işleýşini gowulandyryp biler; Awtoulag, traktor, dizel dwigateli we beýleki maşyn öndürmek pudagynda giňden ulanylýar, magniý, alýumin, mis, sink, nikel we beýleki reňkli erginlere goşulan seýrek toprak metallary, erginleriň fiziki we himiki aýratynlyklaryny gowulaşdyryp, otag temperaturasyny we erginleriň ýokary temperatura mehaniki aýratynlyklaryny gowulandyryp biler.
Seýrek topraklaryň optiki we elektromagnit ýaly ajaýyp fiziki häsiýetleri barlygy sebäpli, dürli önümleriň hilini we öndürijiligini ep-esli ýokarlandyryp biljek dürli häsiýetleri we dürli görnüşli dürli materiallary bolan täze materiallary düzüp bilerler. Şonuň üçin "senagat altyn" ady bar. Ilki bilen seýrek topraklaryň goşulmagy tanklaryň, uçarlaryň, raketalaryň, polatyň, alýumin garyndysynyň, magniý garyndysynyň, titanyň garyndysynyň taktiki öndürijiligini ep-esli gowulaşdyryp biler. Mundan başga-da, seýrek topraklar elektronika, lazer, ýadro senagaty, aşa geçiriji we başga-da köp ýokary tehnologiýaly çalgy hökmünde ulanylyp bilner. Bir wagtlar harby taýdan ulanylýan seýrek ýer tehnologiýasy hökmany suratda harby ylymda we tehnologiýada böküş döreder. Bir nukdaýnazardan seredeniňde, ABŞ-nyň goşunynyň Sowuk uruşdan soňky ýerli söweşlere aşa aşa gözegçilik etmegi, şeýle hem duşmany gözegçiliksiz we köpçülige öldürmek ukyby, seýrek ýer tehnologiýasy adatdan daşary adam synpy bilen baglanyşykly.
Nebithimiýa
Nebit-himiýa pudagynda seýrek topraklar, ýokary işjeňlik, oňat saýlama, agyr metal zäherlenmesine güýçli garşylyk we beýleki artykmaçlyklar bilen molekulýar elek katalizatorlaryny öndürmek üçin ulanylyp bilner, şeýlelik bilen nebit katalitik döwmek prosesi üçin alýumin silikat katalizatorlaryny çalşyp biler; Bejeriş gazynyň mukdary nikel alýumin katalizatoryndan 1,5 esse uludyr, şunbutil kauçuk we izopren kauçuk sintezinde, siklan kislotasynyň seýrek topragy - üç izobutil alýumin katalizatoryny ulanmak, önümiň öndürijiligini gowy alýar, az enjam ýelim asýar, durnukly işleýär, bejergiden soň gysga we beýleki artykmaçlyklary bolýar; we ş.m.
Aýna keramika
Hytaýyň aýna we keramika pudagynda seýrek topraklaryň ulanylyşy 1988-nji ýyldan bäri ortaça 25% ýokarlanyp, 1998-nji ýylda takmynan 1600 tonna ýetdi we seýrek toprak aýna keramika diňe bir senagatyň we durmuşyň adaty esasy materiallary bolman, eýsem ýokary tehnologiýa pudagynyň esasy agzalarydyr. Seýrek toprak oksidleri ýa-da gaýtadan işlenen seýrek toprak konsentratlary optiki aýnada, tomaşa linzalarynda, şekillendiriş turbalarynda, osiloskopetubalarda, tekiz aýna, plastmassa we metal gap-gaç ýuwmakda giňden ulanylýan ýalpyldawuk tozanlar hökmünde ulanylyp bilner; Aýnadan ýaşyl reňki aýyrmak üçin seýrek toprak oksidleriniň goşulmagy optiki aýnanyň we ýörite aýnanyň dürli ulanylyşyny döredip biler, şol sanda infragyzyl, uv siňdiriji aýna, kislota we ýylylyga çydamly aýna, rentgen geçirmeýän aýna we ş.m. seýrek toprak goşmak üçin keramiki we emalda, syrçanyň ýarylmagyny azaldyp biler we önümler dürli reňkleri we ýalpyldawuk önümleri görkezip biler.
Oba hojalygy
Netijeler seýrek toprak elementleriniň ösümlikleriň hlorofil düzümini gowulaşdyryp, fotosintezini güýçlendirip, köküň ösmegine we kök ulgamynyň ýokumly siňdirişini ýokarlandyryp biljekdigini görkezýär. Seýrek topraklar tohumyň gögermegine, tohumyň gögeriş derejesini ýokarlandyryp we nahallaryň ösmegine kömek edip biler. Aboveokardaky esasy rollardan başga-da, kesele, sowuga, guraklyga garşylygy ýokarlandyrmak üçin käbir ekinleri öndürmek ukybyna eýe. Köp sanly gözlegler seýrek toprak elementleriniň degişli konsentrasiýalarynyň ulanylmagy ösümliklerde ýokumly maddalaryň siňmegine, öwrülmegine we ulanylmagyna kömek edip biljekdigini görkezdi. Seýrek topraklary sepmek, Vc düzümini, şeker mukdaryny we alma we sitrus miweleriniň şeker-kislota gatnaşygyny gowulaşdyryp, miweleriň reňklenmegine we takyklygyna kömek edip biler. Saklanylanda dem alyş güýjüni saklap, çüýremegiň tizligini peseldip biler.
Täze materiallar
Resokary galyndy magnit, ýokary ortopediki güýç we ýokary magnit energiýasy toplanmagy we beýleki aýratynlyklary bolan seýrek ýer ferrit bor hemişelik magnit materialy, elektronika we howa giňişliginde giňden ulanylýar we ýel turbinalaryny herekete getirýär (esasanam deňiz elektrik öndürýän desgalar üçin amatly); - Alýuminiý granatlar we ýokary arassa sirkondan öndürilen niobium aýna gaty lazer materiallary hökmünde ulanylyp bilner; seýrek toprak boronlary elektroniki görnüşde çykarylýan katod materiallaryny öndürmek üçin ulanylyp bilner; niobium nikel metal, 1970-nji ýyllarda täze döredilen wodorod saklaýyş materialy; we hrom kislotasy ýokary temperaturaly termoelektrik materialy Häzirki wagtda dünýäde niob esasly kislorod elementleriniň gowulaşmagy bilen niob esasly oksidlerden öndürilen super geçiriji materiallar, suwuk azot temperatura zonasynda super geçirijileri alyp biler, bu bolsa aşa geçiriji materiallaryň ösüşinde öňegidişlik gazanar. Mundan başga-da, seýrek topraklar fosforlar, güýçlendirilen ekran fosforlary, üç reňkli fosforlar, göçürilen ýagtylyk poroşoklary ýaly ýagtylyk çeşmelerinde giňden ulanylýar (ýöne seýrek ýer bahalarynyň gymmatlygy sebäpli, yşyklandyryş ulanylyşy kem-kemden azaldy), telewizion planşetler we beýleki elektron önümleri; Önümçiligini 5-10% artdyryp biler, dokma senagatynda seýrek toprak hloridi sütüklemekde, sütük boýamakda, ýüň boýamakda we haly boýamakda giňden ulanylýar we seýrek topraklar motor katalitik öwrüjilerinde hereketlendirijiniň çykýan gazynyň esasy hapalaýjylaryny zäherli birleşmelere azaltmak üçin ulanylýar.
Beýleki programmalar
Seýrek ýer elementleri önümi has kiçi, has çalt, ýeňil, has köp wagt sarp etmek, energiýa tygşytlamak we başga-da köp talaplary kanagatlandyrmak üçin ses-wizual, fotosurat, aragatnaşyk we dürli sanly enjamlar ýaly dürli sanly önümlerde ulanylýar. Şol bir wagtyň özünde, ýaşyl energiýa, lukmançylyk kömegi, suwy arassalamak, ulag we beýleki ugurlara-da ulanyldy.